του ανταποκριτή μας από το υπόγειο της οδού Ιδομενέως, Ηράκλειο (Υπόγειο που, διευκρινίζουμε, διατίθεται προς ενοικίαση €180/βράδυ, με θέα στον αγωγό αποχέτευσης και δωρεάν Nespresso)
Καθώς οι εξελίξεις στο Ιράν συνεχίζουν να κλιμακώνονται και οι αναλυτές μιλούν ανοιχτά για ενδεχόμενη διεύρυνση της σύρραξης, η ελληνική κυβέρνηση έσπευσε να διαβεβαιώσει τους πολίτες ότι δεν υπάρχει κανένας λόγος ανησυχίας. Αυτό, βέβαια, είναι απολύτως αληθές — αν ορίσουμε «λόγος ανησυχίας» ως «κάτι για το οποίο υπάρχει κάποια λύση».
Διότι το πρόβλημα δεν είναι ότι δεν έχουμε καταφύγια. Το πρόβλημα είναι ότι τα έχουμε. Απλώς δεν μπορούμε να μπούμε σε αυτά χωρίς λογαριασμό στην Airbnb.
Η Στρατηγική Αμυντική Τοποθέτηση της Κρήτης
Η Κρήτη, μεγαλύτερο νησί της Ελλάδας και ορμητήριο του ΝΑΤΟ στη Μεσόγειο, διαθέτει μακρά παράδοση στην πολεμική ετοιμότητα. Κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, οι Κρητικοί κρύβονταν σε σπηλιές, φαράγγια και υπόγεια, αντιστεκόμενοι με ηρωισμό που έμεινε στην ιστορία.
Σήμερα, τα ίδια ακριβώς υπόγεια διαθέτουν κλιματισμό, διακόσμηση με πέτρα και ξύλο και κριτική 4,87 αστέρων από έναν Ολλανδό τουρίστα που έγραψε: «Cozy and authentic! The walls are so thick you can’t hear anything outside. Perfect for relaxing».
Αλλά η παρατήρηση αυτή δεν είναι άδικη κριτική στους ιδιοκτήτες. Είναι, στην ουσία, ακούσιο επαγγελματικό κείμενο για πολιτική άμυνα.
Τα Αριθμητικά Δεδομένα που Δεν Μας Λένε
Σύμφωνα με επίσημα στοιχεία της Πολιτικής Προστασίας που δημοσιεύθηκαν πριν από αρκετά χρόνια — και από τότε δεν ανανεώθηκαν, διότι η ανανέωση θα απαιτούσε να παραδεχτούμε ότι τα ήξεραν — η Ελλάδα διαθέτει αριθμό καταφυγίων ανεπαρκή για να καλύψει ακόμα και τμήμα του πληθυσμού της. Στην Κρήτη, με 650.000 μόνιμους κατοίκους και 5 εκατομμύρια επισκέπτες ετησίως, η κατάσταση είναι ακόμα πιο εύθραυστη.
Ωστόσο, υπάρχουν καλά νέα: σε περίπτωση έκτακτης ανάγκης, τα ξενοδοχεία στα νότια παράλια δηλώνουν ήδη «unavailable» για τους επόμενους 8 μήνες, γεγονός που αποδεικνύει ότι τουλάχιστον ο τουρισμός έχει τη δική του αντικρίσει-στρατηγική.
Το Νομικό Πλαίσιο: Εντυπωσιακό στο Χαρτί
Ο Νόμος 3978/2011 και διάφορες εγκύκλιοι της Γενικής Γραμματείας Πολιτικής Προστασίας προβλέπουν ρητά τη δημιουργία, συντήρηση και χαρτογράφηση καταφυγίων σε κάθε δήμο της χώρας. Πρόκειται για εξαιρετικά λεπτομερή νομοθεσία, την οποία θαυμάζουμε ακόμα και σήμερα — κυρίως επειδή δεν ενοχλήθηκε ποτέ από την εφαρμογή της.
Ορισμένοι δήμοι της Κρήτης, βέβαια, διαθέτουν καταγεγραμμένα καταφύγια στα μητρώα τους. Αυτό είναι ενθαρρυντικό. Λιγότερο ενθαρρυντικό είναι ότι, κατόπιν αυτοψίας δημοσιογράφων τοπικής εφημερίδας το 2023, τα μισά ήταν «υπό αξιολόγηση», τα άλλα μισά είχαν μετατραπεί σε αποθήκες, και ένα από αυτά φιλοξενούσε γαμήλια δεξίωση.
Η γαμήλια δεξίωση, σύμφωνα με μάρτυρα, ήταν εξαιρετική.
Χανιά: Η Πόλη που Έχει Λύσει το Πρόβλημα — Άθελά της
Ιδιαίτερη μνεία αξίζει στα Χανιά, όπου το ζήτημα των καταφυγίων παρουσιάζει μια απροσδόκητη — και νομικά αμφίβολη — διέξοδο. Σύμφωνα με στοιχεία της Κτηματολόγιο Α.Ε. και του Τεχνικού Επιμελητηρίου, σημαντικό ποσοστό των κτιρίων της περιοχής φέρει κάποιας μορφής αυθαίρετη κατασκευή — υπόγεια που επεκτάθηκαν χωρίς άδεια, pilotis που έκτισαν «απλώς έτσι», ημιυπαίθριοι χώροι που απέκτησαν σταδιακά τοίχους, οροφή, πάτωμα και τελικά ένα τζάκι. Το παράδοξο συμπέρασμα είναι ότι τα Χανιά διαθέτουν ίσως τον μεγαλύτερο αριθμό κατασκευαστικά στιβαρών υπόγειων χώρων ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο στη νότια Ευρώπη — χώρους με χοντρούς τοίχους, ενισχυμένες οροφές και μηδενική νομική υπόσταση. Δεν μπορούν να χαρτογραφηθούν ως καταφύγια, διότι επίσημα δεν υπάρχουν. Δεν μπορούν να κατεδαφιστούν, διότι η τακτοποίησή τους βρίσκεται «υπό εξέταση» από το 2011. Και δεν μπορούν να ελεγχθούν, διότι κάθε νέα κυβέρνηση παρατείνει την προθεσμία ρύθμισης κατά δύο χρόνια, σε μια χορογραφία που η τοπική κοινωνία έχει μάθει να διαβάζει ως σιωπηρή συγκατάθεση. Το αποτέλεσμα είναι ένα δίκτυο άτυπων καταφυγίων, αόρατο στο κράτος, γνωστό σε όλους και τελείως ανέτοιμο να λειτουργήσει συντεταγμένα — το οποίο, αν το σκεφτεί κανείς, δεν διαφέρει και πολύ από τα επίσημα.
Η Αγορά Αποκρίνεται Εκεί που το Κράτος Απέτυχε
Θα ήταν άδικο να μη σημειωθεί ότι ο ιδιωτικός τομέας έχει δείξει εξαιρετική επινοητικότητα. Στο Ηράκλειο, τουλάχιστον τρία υπόγεια που κατασκευάστηκαν τη δεκαετία του ’70 με προδιαγραφές αντοχής σε βομβαρδισμό διατίθενται σήμερα ως «cave-style apartments» με ενεργοποιημένη πολιτική ακύρωσης 48 ωρών.
Αυτό σημαίνει ότι, θεωρητικά, σε περίπτωση επικείμενης απειλής, οι πολίτες θα μπορούσαν να κάνουν κράτηση — αρκεί να ακυρωθεί ο Γερμανός τουρίστας που έχει κλείσει για εκείνο το Σαββατοκύριακο και να τους επιστραφεί η προκαταβολή εντός 10 εργάσιμων ημερών.
Σε έναν εύρυθμα λειτουργούντα πολιτισμό, αυτό θα αποτελούσε παράλογο σενάριο. Στην Κρήτη του 2026, αποτελεί βιώσιμο σχέδιο έκτακτης ανάγκης.
Τι Πρέπει να Κάνουν οι Πολίτες
Οι αρχές έχουν εκδώσει ξεκάθαρες οδηγίες για περίπτωση αεροπορικής επιδρομής: να μείνετε ήρεμοι, να αποφύγετε τους ανοιχτούς χώρους και να αναζητήσετε καταφύγιο σε σταθερές κατασκευές. Η τελευταία οδηγία είναι ιδιαίτερα εφαρμόσιμη, δεδομένου ότι τα περισσότερα κτίρια της Κρήτης έχουν ημιτελή ανωδομή από τη δεκαετία του ’90, με σιδερόβεργες να προεξέχουν οριζόντια — κατασκευαστική επιλογή που ευρέως αποδίδεται σε φοροαπαλλαγές που έχουν ήδη παρατείνει τρεις φορές.
Ίσως, λοιπόν, η πραγματική στρατηγική πολιτικής προστασίας της Κρήτης κρύβεται στην αδόμητη υπερωροφή: δομή που δεν έχει ολοκληρωθεί ποτέ, αλλά ούτε έχει ποτέ καταρρεύσει. Εδώ αναγνωρίζουμε κάτι βαθύτατα ελληνικό — μια αρχιτεκτονική μεταφορά για το ίδιο το κράτος.
Επίλογος: Μια Πρόταση
Αντί να υπάρχει Εθνικό Σχέδιο Καταφυγίων — που θα απαιτούσε χρηματοδότηση, πολιτική βούληση και ορισμένες δυσάρεστες συνομιλίες με ιδιοκτήτες ακινήτων — θα μπορούσε να εξεταστεί μια πιο ρεαλιστική λύση: μια εθνική συμφωνία με την Airbnb, ώστε σε περίπτωση εκτάκτου ανάγκης τα καταφύγια να «unlock»-άρουν αυτόματα με κωδικό που αποστέλλει η Πολιτική Προστασία.
Θα ήταν, αναμφισβήτητα, η πρώτη φορά που η εφαρμογή θα χρησιμοποιηθεί για να σωθούν ζωές αντί να εξαρθρωθεί μια αγορά κατοικίας. Αλλά και αυτό, θεωρούμε, αποτελεί πρόοδο.
Το παρόν άρθρο δεν αποτελεί επίσημη θέση της Πολιτικής Προστασίας. Η Πολιτική Προστασία δεν έχει επίσημη θέση για το συγκεκριμένο ζήτημα. Αυτό, ακριβώς, είναι το θέμα.
Σύνταξη: Δημήτρης Αχιλαδέλλης
